Geçici Koruma Kaydı İptali ve Pasife Alınması: İtiraz ve Dava Yolu

Hastanede kimlik numarası sistemde "pasif" görünen ya da sağlık güvencesinin kapandığını fark eden pek çok kişi, geçici koruma kaydının artık geri gelmeyeceğini düşünebiliyor. Oysa geçici koruma kaydı iki çok farklı nedenle çalışmaz hâle gelebilir. Adres doğrulaması yapılamadığı için kayıt pasife alınmışsa, il göç idaresine gidip adresi güncellemek çoğu zaman kaydı yeniden açar. Geçici koruma, Geçici Koruma Yönetmeliği'nin 8. veya 12. maddesine dayanılarak iptal edilmişse, bu kez ortada idare mahkemesinde dava konusu yapılabilecek bir idari işlem vardır ve dava açma süresi işlemeye başlamıştır.

İkinci yaygın inanç, il göç idaresine bir dilekçe verip cevabı beklemenin yeterli olduğu yönündedir. İdareye başvuru, ancak dava açma süresi içinde yapılırsa süreyi durdurur; süre geçtikten sonra verilen dilekçe kapanan yolu yeniden açmaz. Üstelik son iki yılda bazı idare mahkemelerinin bu davalarda genel 60 günlük süre yerine 30 günlük süreyi uyguladığı görülüyor. 45. ya da 59. günde açılan bir dava, hiç incelenmeden süre aşımından reddedilebilir.

Aşağıda pasif kayıt ile iptal arasındaki fark, iptal ve sona erme sebepleri, kararın nasıl öğrenileceği, dava süresinin nasıl hesaplanacağı, kaydı yeniden aktif ettirme yolu ve sınır dışı kararıyla birlikte gelen durumlar sırasıyla ele alınıyor.

Geçici Koruma Kaydının Pasife Alınması ile İptal Edilmesi Arasında Ne Fark Var?

Geçici koruma kaydının pasife alınması, kişinin kayıtlı olduğu ilde ve adreste bulunamaması gibi idari bir eksiklik nedeniyle kaydın geçici olarak dondurulmasıdır; statü sona ermiş sayılmaz ve eksiklik giderilince kayıt yeniden aktif edilebilir. Geçici korumanın iptali ise Geçici Koruma Yönetmeliği'nin 8. maddesindeki sebeplere ya da 12. maddenin ikinci ve üçüncü fıkralarına dayanan, statüyü bitiren bireysel bir karardır.

Pasif kayıt uygulaması yönetmelikte ayrı bir madde olarak düzenlenmiş değildir. Uygulamada adres doğrulama çalışmaları sırasında kayıtlı adreste bulunamayan kişilerin kimliklerinin pasife alındığı, il göç idaresine gidip adresini doğrulatanların kayıtlarının yeniden açıldığı görülüyor. Ayrım, ilk adımı belirlediği için önemlidir. Pasif kayıtta önce idareye gidilir, idare kaydı açmayı reddederse dava yolu doğar. İptalde ise karar zaten verilmiştir ve süre, kararın bildiriminden itibaren işler.

Yönetmelik, yükümlülüğünü yerine getirmeyen kişiler için üçüncü bir ara durumu da tanır. 35. maddeye göre uyarıya rağmen yükümlülüğe uymayanların eğitim ve acil sağlık hizmetleri dışındaki haklardan yararlanması tamamen veya kısmen kısıtlanabilir. Bu kısıtlama da statüyü bitirmez; ama aynı davranışın üç kez tekrarı, aşağıda anlatılan iptal sebebine dönüşebilir.

Geçici Koruma Hangi Hallerde İptal Edilir veya Sona Erer?

Geçici koruma, Geçici Koruma Yönetmeliği'nin 8. maddesinin birinci fıkrasında sayılan kapsam dışında tutma sebeplerinden biri sonradan anlaşılırsa iptal edilir; 12. maddeye göre ise kişinin kendi isteğiyle Türkiye'den ayrılması, üçüncü bir ülkenin korumasından yararlanması, üçüncü bir ülkeye kabul edilmesi ya da çıkış yapması, ölmesi, başka bir yasal kalış türüne geçmesi veya Türk vatandaşlığını kazanması hâllerinde bireysel olarak sona erer. İptal ve sona erme farklı sonuçlar doğurur.

Yönetmeliğin dayanağı, 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu m.91'dir. Bu madde geçici korumanın "sağlanabileceğini" söyler ve kabul, kalış, hak ve yükümlülükler ile çıkış işlemlerinin Cumhurbaşkanınca çıkarılacak yönetmelikle düzenleneceğini belirtir. İptal ve sona erme sebeplerinin tamamı bu nedenle kanunda değil, 22.10.2014 tarihli ve 29153 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Geçici Koruma Yönetmeliği içinde yer alır.

Kapsam dışında tutma sebepleri (GKY m.8)

GKY m.8/1, kişinin geçici korumadan hiç yararlandırılmayacağı, yararlandırılmışsa korumasının iptal edileceği dokuz bent sayar. Hakkında adli işlem yapılan kişilerde idarenin dayanabileceği bent (e) bendidir: "Ciddi bir suçtan mahkûm olarak topluma karşı tehdit oluşturabileceği değerlendirilenler ile milli güvenlik, kamu düzeni veya kamu güvenliği açısından tehlike oluşturduğu değerlendirilenler." Aşağıda anlatılan İstanbul 16. İdare Mahkemesi dosyasında da idare, iptali davacının kamu düzeni ve kamu güvenliği açısından tehlike oluşturduğu gerekçesine dayandırmıştı. Diğer bentler 1951 Sözleşmesi'nin 1(F) maddesindeki fiiller, Türkiye dışında zalimce eylemler, ülkesindeki silahlı çatışmaya katılıp bunu kalıcı olarak bırakmamak, terör eylemleri, cezadan kaçmak için ülkesini terk etmek, uluslararası mahkemece insanlık suçundan hüküm giymek ve TCK'nın devlet sırlarına karşı suçlar ve casusluk bölümündeki suçlarla ilgilidir.

Bu kararları GKY m.8/2'ye göre Göç İdaresi Başkanlığı (yönetmelikte eski adıyla Genel Müdürlük) bireysel olarak alır ve ilgili yabancıya bildirir; 2019 değişikliğiyle bu yetki valiliklere de devredilebilir. 12. maddenin ikinci fıkrası aynı sebeplerin sonradan anlaşılması hâlinde iptal yetkisini Genel Müdürlüğe veya valiliklere verir. Kamu düzeni bendi geniş bir kavram olduğu için davada belirleyici sorulardan biri, idarenin iptale dayanak gösterdiği olayı somut biçimde ortaya koyup koymadığıdır. İstanbul 16. İdare Mahkemesi kararı da iptal sebeplerinden birinin bulunduğunun idarece somut olarak ortaya konulması gerektiğini vurgular.

Bireysel sona erme halleri (GKY m.12/1)

Kendi isteğiyle Türkiye'den ayrılmak, üçüncü bir ülkenin korumasından yararlanmak, üçüncü bir ülkeye insani nedenler veya yeniden yerleştirme kapsamında kabul edilmek ya da üçüncü ülkeye çıkış yapmak, ölüm, kanundaki başka bir yasal kalış türüyle kalış hakkı kazanmak ve Türk vatandaşlığını kazanmak geçici korumayı bireysel olarak sona erdirir. Son iki bent, 25.12.2019 tarihli ve 30989 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan 1851 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile eklenmiştir.

Sona erme bir ceza değildir; örneğin ikamet iznine geçen kişinin geçici koruması bu nedenle biter. Ama "kendi isteğiyle ayrılma" bendi tartışma doğurabilir: gönüllü dönüş formunun gerçekten gönüllü imzalanıp imzalanmadığı, sona erme işlemine karşı açılan davada tartışılabilecek olgulardan biridir.

Bildirim yükümlülüğünü üç kez yerine getirmemek (GKY m.12/3)

GKY m.33/2-b, geçici koruma kapsamındaki kişiye valiliğin belirlediği şekil ve sürelerde bildirimde (imza) bulunma yükümlülüğü yükler. 12. maddenin üçüncü fıkrası bu yükümlülüğü "mazeretsiz olarak" ve "üç defa üst üste" yerine getirmeyenlerin geçici korumasının valilik tarafından iptal edileceğini düzenler. Hastalık, doğum, tutukluluk, deprem sonrası zorunlu taşınma gibi belgelenebilen bir mazeret varsa, iptal kararının bu mazeret dikkate alınmadan verilmiş olması davada ağırlık taşır. Aynı fıkra, iptalden sonra kişinin yeniden başvurusunda 13. maddenin uygulanacağını da söyler.

Geçici Koruma İptal Kararı Nasıl Öğrenilir, Tebliğ Edilmesi Gerekir mi?

Geçici koruma iptal kararı, Geçici Koruma Yönetmeliği'nin 8. maddesinin ikinci fıkrasına göre ilgili yabancıya bildirilir ve yönetmeliğin 55. maddesi tebligatın 7201 sayılı Tebligat Kanunu'na göre yapılacağını düzenler. İdari dava açma süresi de İYUK m.7/2-a uyarınca yazılı bildirimin yapıldığı tarihi izleyen günden başlar; bu nedenle tebliğ tarihi, bütün süre hesabının çıkış noktasıdır.

Uygulamada kişilerin iptali kendilerine yazılı bir karar verilmeden, sağlık güvencesi kapandığında ya da il göç idaresine başka bir iş için gittiğinde öğrendiği durumlar bildiriliyor. Böyle bir durumda yapılacak ilk iş, öğrenme tarihini belgeyle sabitlemek ve idareden gerekçeli kararın bir örneğini yazılı olarak istemektir. GKY m.51/2'ye göre kişinin dosyasındaki belgeler kendisi, yasal temsilcisi veya avukatı tarafından incelenebilir ve örneği alınabilir; milli güvenlik, kamu düzeni ve istihbarata ilişkin belgeler bu hakkın dışında kalır.

Tebliğsiz öğrenmede dava süresinin hangi gün başladığı somut olaya göre tartışılabilir. Bu belirsizliği okurun aleyhine çevirmemek için öğrenme gününü başlangıç kabul edip aşağıdaki 30 günlük hesabı o günden yapmak en az riskli yoldur. Kararın Türkçe dışında anlaşılabilir bir dilde açıklanması gerekiyorsa GKY m.31 tercümanlık hizmetinin ücretsiz sağlanacağını düzenler.

Geçici Koruma İptaline Karşı Dava Açma Süresi Kaç Gün?

Geçici koruma iptaline veya sona erdirilmesine karşı dava açma süresi için ne Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu'nda ne de Geçici Koruma Yönetmeliği'nde açık bir hüküm vardır. Bir görüş İYUK m.7'deki genel 60 günlük süreyi uygular; diğer görüş, geçici korumanın kanunun "Uluslararası Koruma" başlıklı Üçüncü Kısmında yer almasına dayanarak YUKK m.80/1-ç'deki 30 günlük süreyi esas alır.

İdari Yargılama Usulü Kanunu m.7/1'e göre dava açma süresi, "özel kanunlarında ayrı süre gösterilmeyen hallerde" idare mahkemelerinde altmış gündür. YUKK m.80/1-ç ise Üçüncü Kısımda yazılı hükümler uyarınca alınan "diğer idari karar ve işlemlere karşı kararın tebliğinden itibaren otuz gün içinde" idare mahkemesine başvurulabileceğini söyler. YUKK m.91 aynı kısmın Dördüncü Bölümünde yer aldığından, Hacettepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi'nde 2025'te yayımlanan bir hakemli çalışma m.80'in geçici koruma kararlarına da uygulanabileceğini belirtir.

Avrupa Mülteci ve Sürgünler Konseyi'nin yayımladığı AIDA Türkiye raporu (Temmuz 2026 güncellemesi), 2024 ve 2025'te il göç idarelerinin ve idare mahkemelerinin geçici korumanın iptali ya da yeniden başvurunun reddi işlemlerinde giderek daha sık 30 günlük süreyi uyguladığını aktarıyor. Rapora göre bu eğilim özellikle yeniden geçici koruma başvurusu ve kaydın aktif edilmesi taleplerinde belirgin; ret işleminin tarihinden 60 gün sonra açıldığı için yalnız süre aşımı gerekçesiyle reddedilen bir dava da raporda örnek olarak yer alıyor. Aynı rapor daha önce 60 günlük sürenin kabul edildiğini ve yeni yorumun dayanağının tartışmalı olduğunu da not ediyor; bu yüzden sonuç mahkemeden mahkemeye değişebilir.

Bu belirsizlikte pratikte güvenli yol, davayı kararın tebliğinden ya da öğrenildiği günden itibaren en geç 30 gün içinde açmaktır; bu süre içinde açılan dava her iki görüşe göre de süresindedir. 31 ile 60. gün arasında açılan dava ise mahkemenin benimsediği görüşe göre kabul edilebilir de, süre aşımından reddedilebilir de.

Bazı kaynaklarda geçici koruma iptaline karşı dava süresinin 15 gün olduğu yazılıyor. YUKK m.80/1-ç'deki 15 günlük süre yalnız 72. madde (kabul edilemez başvuru) ve 79. madde (hızlandırılmış değerlendirme) çerçevesinde alınan uluslararası koruma kararlarına aittir; geçici koruma iptali bu iki maddenin kapsamına girmez. Sınır dışı etme kararına karşı süre ise YUKK m.53/3 uyarınca yedi gündür ve aşağıda ayrıca anlatılıyor.

Dava süresinin son günü nasıl hesaplanır?

İYUK m.8/1'e göre süre tebliği izleyen günden işlemeye başlar; m.8/2'ye göre tatil günleri süreye dahildir, ancak son gün tatile rastlarsa süre izleyen çalışma gününün bitimine kadar uzar. Örnek hesap, iptal kararının 16 Kasım 2026 Pazartesi günü tebliğ edildiği varsayımıyla yapılmıştır:

Üç son gün de hafta içine ve resmî tatil dışına denk geliyor; 1 Ocak 2027 tatili süre içinde kalır ama son günü etkilemez. Sınır dışı kararı ile geçici koruma iptali aynı gün tebliğ edildiyse iki ayrı takvim birlikte işler: ilk hafta içinde sınır dışı kararına karşı dava, en geç 16 Aralık'a kadar da iptal işlemine karşı dava açılmalıdır.

İdareye başvurmak dava süresini durdurur mu?

İYUK m.11'e göre ilgili, dava açmadan önce işlemin kaldırılmasını, geri alınmasını veya değiştirilmesini üst makamdan, üst makam yoksa işlemi yapan makamdan "idari dava açma süresi içinde" isteyebilir ve bu başvuru işlemeye başlamış dava süresini durdurur. Otuz gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır; süre yeniden işlemeye başlar ve başvuru tarihine kadar geçen süre de hesaba katılır.

Bu yol bir tuzak da barındırır. Örneğin 16 Kasım 2026'da tebliğ edilen karara karşı on gün sonra, 26 Kasım 2026 Perşembe günü m.11 başvurusu yapılsın. İdare cevap vermezse istek 26 Aralık 2026'da reddedilmiş sayılır ve 30 günlük hesapta kalan 20 gün o tarihten sonra işler; son gün 15 Ocak 2027 Cuma olur. Dava açma süresi dolduktan sonra verilen dilekçe ise süreyi durdurmaz ve kapanmış yolu yeniden açmaz. Süre sonuna birkaç gün kalmışsa idareye başvurmak yerine doğrudan dava açmak daha az risk taşır.

Kaydı pasife alınan kişinin durumu farklıdır: burada henüz dava konusu yapılacak bir ret işlemi yoktur. İYUK m.10'a göre ilgili, kaydının aktif edilmesi için idareye başvurabilir; otuz gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır ve dava süresi o tarihten başlar. İdare açıkça reddederse süre ret yazısının tebliğinden işler.

Adli ara verme süreyi uzatır mı?

İYUK m.61'e göre idare mahkemeleri her yıl 20 Temmuz ile 31 Ağustos arasında çalışmaya ara verir. İYUK m.8/3 ise "Bu Kanunda yazılı sürelerin bitmesi çalışmaya ara verme zamanına rastlarsa" sürelerin ara vermenin sona erdiği günü izleyen tarihten itibaren yedi gün uzamış sayılacağını düzenler. Hüküm İYUK'ta yazılı sürelerden söz ettiği için YUKK m.80'deki 30 günlük sürenin bu uzamadan yararlanıp yararlanmayacağı kanunda açıkça cevaplanmış değildir; ara verme dönemine denk gelen bir iptal kararında uzamaya güvenmeden dava açmak gerekir. Ara verme süresinde nöbetçi mahkeme, İYUK m.62 uyarınca yürütmenin durdurulmasına ilişkin işleri görür.

Geçici Koruma İptal Davası Hangi Mahkemede ve Nasıl Açılır?

Yönetmelikte dava yolunun ayrıca yazılmamış olması davaya engel değildir; Anayasa m.125'e göre "İdarenin her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolu açıktır." Geçici koruma iptal davası, İYUK m.32/1 uyarınca dava konusu işlemi yapan idari merciin bulunduğu yerdeki idare mahkemesinde açılan bir iptal davasıdır; işlemi valilik (il göç idaresi) yapmışsa o ilin idare mahkemesi yetkilidir. YUKK m.101'e göre bir yerde birden fazla idare mahkemesi varsa bu davaların hangisinde görüleceğini Hâkimler ve Savcılar Kurulu belirler.

Dava, İYUK m.3'e göre mahkeme başkanlığına hitaben yazılmış imzalı bir dilekçeyle açılır. Dilekçede tarafların adı, soyadı ve adresi (yabancı kimlik numarası), davanın konusu ve sebepleri, dayanılan deliller ve dava konusu işlemin yazılı bildirim tarihi gösterilir; kararın bir örneği dilekçeye eklenir. İYUK m.4'e göre dilekçe, yetkili mahkemeye gönderilmek üzere başka bir yerdeki idare mahkemesi başkanlığına da verilebilir; başka bir ilde bulunan kişi bu imkândan yararlanabilir.

Davada genellikle şu konular tartışılır:

• İptal sebebi olarak gösterilen olayın gerçekten GKY m.8/1'deki bir bende girip girmediği; kamu düzeni bendinde idarenin somut olgu ortaya koyup koymadığı,
• Ceza soruşturmasının sonucu: takipsizlik, beraat veya hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı varsa dosyaya eklenmesi,
• Bildirim yükümlülüğüne dayanan iptalde üç bildirimin gerçekten üst üste kaçırılıp kaçırılmadığı ve mazeret belgeleri,
• Türkiye'deki aile bağları, çocukların okul kayıtları, devam eden tedavi gibi kişisel durum,
• Ülkesine dönmesi hâlinde maruz kalabileceği risk; YUKK m.4 ve GKY m.6'daki geri gönderme yasağı.

Dava açılması işlemin uygulanmasını kendiliğinden durdurmaz (İYUK m.27/1). Kimliğin kapanması sağlık ve eğitim gibi telafisi güç sonuçlar doğurduğundan dilekçede yürütmenin durdurulması da istenir. Mahkeme, işlemin açıkça hukuka aykırı olması ve uygulanması hâlinde telafisi güç veya imkânsız zararların doğması şartlarının birlikte gerçekleştiğini görürse yürütmeyi durdurabilir; bu karara karşı İYUK m.27/7 uyarınca tebliğden itibaren yedi gün içinde bir defaya mahsus itiraz edilebilir.

Pasife Alınan Geçici Koruma Kaydı Nasıl Aktif Ettirilir?

Pasife alınan geçici koruma kaydı, kişinin kayıtlı olduğu il göç idaresine başvurup adresini ve kimlik bilgilerini doğrulatmasıyla yeniden aktif edilebilir. Yönetmelik bu işlemi ayrıca düzenlemez; dayanak, GKY m.33/2'deki bildirim yükümlülükleridir: adres, medeni hâl ve aile içindeki doğum ve ölüm gibi kimlik bilgisi değişiklikleri yirmi iş günü içinde, çalışma durumu ile gelir ve taşınmazlar otuz gün içinde bildirilir.

Adres değişikliğinde il göç idaresi, yeni adrese ait elektrik veya doğalgaz faturası ya da kira sözleşmesi isteyebilir; bazı dosyalarda noter onaylı kira sözleşmesi istendiği de bildiriliyor. Kayıtlı olunan ilden başka bir ile taşınan kişinin durumu daha karmaşıktır: GKY m.33/2-a kişiye belirlenen ilde ikamet yükümlülüğü yükler ve uygulamada bazı il ve mahallelerin yeni kayda kapatıldığı görülüyor. İstanbul 16. İdare Mahkemesi'nin incelediği dosyada idare, İstanbul ilinin "istisnalar dışında geçici koruma kaydına kapatıldığı" savunmasında bulunmuştu; bu bir idare beyanıdır, ama kayıt yerine ilişkin sınırlamaların uygulamada var olduğunu gösterir.

İdare kaydı açmayı reddederse ret yazısı, dava konusu yapılabilecek bir idari işlemdir. Bu ret işlemine karşı da 30 günlük güvenli hesap uygulanır; yukarıda anlatılan süre aşımı örneği de kaydın aktif edilmesi talebinin reddine karşı açılmış bir davaya ilişkindir.

Sınır Dışı Kararı ve İdari Gözetimle Birlikte Gelirse Ne Yapılır?

Geçici koruma iptali sınır dışı etme kararıyla birlikte verildiyse, sınır dışı kararına karşı YUKK m.53/3 uyarınca tebliğden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine başvurulur ve yabancının rızası saklı kalmak üzere dava açma süresi içinde ve yargılama sonuçlanıncaya kadar kişi sınır dışı edilmez. Geçici koruma iptaline karşı dava ise ayrı bir işlem olarak 30 günlük güvenli süre içinde açılır.

İki dava arasındaki fark yalnız sürede değildir. Sınır dışı kararına karşı mahkemenin vereceği karar YUKK m.53/3'e göre kesindir ve başvurunun dosyanın tamamlanmasından itibaren on beş gün içinde sonuçlandırılması öngörülür. Geçici koruma iptal davası ise genel hükümlere göre görülür ve istinaf yolu açıktır. Yedi günlük yolun ayrıntıları sınır dışı kararına itiraz ve dava yolu yazısında ayrıca ele alınıyor.

Kişi hakkında idari gözetim kararı da alındıysa (YUKK m.57/2), buna karşı yol idare mahkemesi değil sulh ceza hâkimliğidir. YUKK m.57/6'ya göre idari gözetim altına alınan kişi, yasal temsilcisi veya avukatı sulh ceza hâkimine başvurabilir; başvuru idari gözetimi durdurmaz ve hâkim incelemeyi beş gün içinde sonuçlandırır. Sulh ceza hâkiminin kararı kesindir, ama şartların değiştiği iddiasıyla yeniden başvuru yapılabilir. Avukatlık ücretini karşılayamayanlara m.57/7 uyarınca talep hâlinde avukatlık hizmeti sağlanır.

Geçici koruma iptal edilmiş olsa bile YUKK m.55/1, ölüm cezası, işkence veya insanlık dışı muameleye maruz kalacağı konusunda ciddi emare bulunanlar, ciddi sağlık sorunu, yaş ve hamilelik nedeniyle seyahati riskli görülenler, hayati tehlike arz eden hastalığının tedavisi sürerken gönderileceği ülkede tedavi imkânı bulunmayanlar, mağdur destek sürecinden yararlanan insan ticareti mağdurları ve tedavileri tamamlanıncaya kadar psikolojik, fiziksel veya cinsel şiddet mağdurları hakkında sınır dışı etme kararı alınamayacağını düzenler. Bu değerlendirme m.55/2'ye göre herkes için ayrı yapılır.

Dava Kazanılırsa Geçici Koruma Kaydı Kendiliğinden Geri Gelir mi?

Geçici koruma kaydı, sınır dışı kararının ya da iptal işleminin mahkemece iptal edilmesiyle her zaman kendiliğinden geri gelmeyebilir; kişinin il göç idaresine yeniden başvurması ve idarenin mahkeme kararının gerekçesine uygun yeni bir işlem kurması gerekebilir. İdare bu başvuruyu reddederse yeni ret işlemi de ayrıca dava konusu yapılabilir.

İstanbul 16. İdare Mahkemesi'nin 12.09.2024 tarihli, E.2023/1363, K.2024/5544 sayılı kararı bu durumu gösteriyor. Dosyada Suriye uyruklu davacı hakkında adli işlem yapılmış, sınır dışı kararı alınmış ve geçici koruması iptal edilmişti. Sınır dışı kararı başka bir idare mahkemesince iptal edilince davacı İstanbul'dan yeniden geçici koruma kapsamına alınmak için başvurmuş, idare ise kendisini Kilis'teki geçici barınma merkezine yönlendirerek başvuruyu reddetmişti. Mahkeme, iptale yol açan nedenin yargı kararıyla hukukilikten yoksun olduğu ortaya çıktığında yeniden başvuruya engel bulunmadığını, idarenin sınır dışı kararını iptal eden kararın gerekçesini dikkate alarak işlem kurması gerektiğini belirterek ret işlemini iptal etti. Karar, istinaf yolu açık olarak verilmiş bir ilk derece kararıdır.

Karar, iptalin dayanağı olan sınır dışı kararı yargı kararıyla ortadan kalktığında kişinin yeniden başvuru yolunu kullanabileceğini gösteriyor; ama bu yeni başvurunun reddine karşı da süre işler. GKY m.13 de geçici koruması 12. maddeye göre sona erenlerin yeniden geldiğinde geçici koruma hükümlerinin uygulanıp uygulanmayacağına Genel Müdürlüğün bireysel olarak karar vereceğini düzenler.

Ülkesine Gidip Dönen veya Gönüllü Dönüş Formu İmzalayan Kişinin Geçici Koruması Ne Olur?

Geçici koruma, GKY m.12/1-a uyarınca kişinin kendi isteğiyle Türkiye'den ayrılmasıyla bireysel olarak sona erer; ülkesine giden ve sonradan Türkiye'ye gelen kişi hakkında geçici koruma hükümlerinin yeniden uygulanıp uygulanmayacağına GKY m.13/1'e göre Göç İdaresi bireysel olarak karar verir. Bu karar olumsuzsa ret işlemi idare mahkemesinde dava konusu yapılabilir.

Gönüllü dönüş GKY m.42'de ayrıca düzenlenir ve yönetmelik m.21/4 kayıt bilgilerinin gönüllü geri dönüş hâlinde güncelleneceğini söyler. Formun gerçekten gönüllü olarak imzalanmadığı, örneğin geri gönderme merkezinde, anlamadığı bir dilde ya da hukuki sonucu açıklanmadan imzalatıldığı iddia ediliyorsa, bu olgu hem sınır dışı davasında hem de sona erme işlemine karşı açılacak davada ileri sürülür. Bu iddiayı destekleyecek tanık, avukata verilmiş vekâletname tarihi ve dönmek istemediğini gösteren yazılı beyanlar dosyaya eklenir.

Bazı dönemlerde ülkesini ziyaret edip dönmek için izin verilen kişilere yönelik özel uygulamalar yürütüldü; dönüşte kaydın aktif edilmesi için il göç idaresine başvuru ve adres güncellemesi istenebilir. Bu tür izinli ziyaretlerin süresi ve şartları her dönem idarenin duyurusuyla belirlendiği için seyahatten önce izin belgesinin ve süresinin yazılı olarak alınması, dönüşteki tartışmayı baştan önler.

Geçici Koruma İptal Edilince Hangi Haklar Kaybedilir?

GKY m.22/1'e göre 8. maddenin birinci fıkrası kapsamına girenlere verilmiş geçici koruma kimlik belgesi iptal edilir, m.22/5'e göre de geçici koruma sona erdiğinde belge geçerliliğini kaybeder ve kişiden geri alınır; m.25'e göre Türkiye'de kalış hakkını sağlayan belge bu kimlik olduğu için kişi yasal kalış dayanağını yitirir. Kimliğe bağlı sağlık, eğitim, iş piyasası ve sosyal yardım hizmetlerine erişim de büyük ölçüde kapanır. Bununla birlikte GKY m.26/1, 8. maddenin birinci fıkrası kapsamındaki yabancılara sağlanacak hizmetlerin usul ve esaslarının Göç Kurulu tarafından belirleneceğini, m.8/3 de bu kişilerin ülkelerine dönüşleri sağlanıncaya kadar insani nedenlerle barındırılabileceğini düzenler.

GKY m.29/2'ye göre çalışma izni için başvuru hakkı geçici koruma kimlik belgesine sahip olanlara tanınır; m.29/4 ise geçici koruma sona erdiğinde bu kapsamda verilen çalışma izninin de sona ereceğini söyler. İptalde de kimlik belgesi geçersiz olduğundan çalışma izninin dayanağı ortadan kalkar. GKY m.27'deki sağlık hizmetleri ve katılım payı hükümleri 28.11.2025 tarihli ve 33091 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan 10658 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile değiştirilmiştir; bu değişiklik iptal ve sona erme hükümlerine dokunmaz, ama kapsamdaki kişinin sağlık hizmetine erişim koşullarını etkiler.

İptal, geçmişte geçirilen sürenin değerini de etkilemez, çünkü bu süre zaten başka statülere sayılmaz. GKY m.25, geçici koruma kimlik belgesinin ikamet izni yerine geçmediğini, uzun dönem ikamet iznine geçiş hakkı tanımadığını, süresinin ikamet izni toplamında dikkate alınmadığını ve Türk vatandaşlığına başvuru hakkı sağlamadığını açıkça söyler.

Geçici Koruma Davasında Masraf, Adli Yardım ve Avukatla Temsil

İptal davası maktu harca tabidir. İstanbul 16. İdare Mahkemesi kararındaki gider dökümünde başvurma harcı, karar harcı, yürütmeyi durdurma harcı, vekâlet harcı ve posta gideri kalemleri yer alır; yürütmenin durdurulması istenmezse bu harç doğmaz. Harç tutarları her yıl yeniden değerleme oranıyla güncellendiği için dava açılacak günün tutarı mahkeme veznesinden öğrenilir. Dava kazanılırsa yargılama giderleri idareden alınır; aynı kararda yargılama giderinin ve Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi'ne göre belirlenen vekâlet ücretinin davalı idareden alınmasına hükmedilmiştir.

Ödeme gücü olmayan kişi, İYUK m.31'in yollamasıyla HMK m.334 vd. hükümlerine göre adli yardım isteyebilir. HMK m.334, giderleri ödeme gücünden yoksun olan kişinin talebinin "açıkça dayanaktan yoksun olmaması kaydıyla" adli yardımdan yararlanabileceğini söyler; HMK m.335'e göre adli yardım, yargılama giderlerinden geçici muafiyet sağlar. Talepte bulunan kişi m.336/2 uyarınca mali durumunu gösteren belgeleri mahkemeye sunar. HMK m.334/3 ise yabancıların adli yardımdan yararlanmasını ayrıca karşılıklılık şartına bağlar; geçici koruma kapsamındaki kişinin muafiyet talebi bu şart da gözetilerek değerlendirilir. GKY m.53, geçici koruma kapsamındaki kişilerin ücretleri kendilerince karşılanmak kaydıyla idari işlemler sırasında avukat tarafından temsil edilebileceğini ve Avukatlık Kanunu'nun adli yardım hükümlerinin saklı olduğunu düzenler. Avukatlık ücretini karşılayamayan kişi bu hükümler çerçevesinde bulunduğu yerin barosunun adli yardım bürosuna başvurabilir.

İdare Mahkemesi Kararına Karşı İstinaf ve Temyiz Yolu Açık mı?

Geçici koruma iptal davasında idare mahkemesinin kararına karşı İYUK m.45/1 uyarınca kararın tebliğinden itibaren otuz gün içinde bölge idare mahkemesine istinaf yoluna başvurulabilir. Bölge idare mahkemesinin vereceği karar ise İYUK m.46'da sayılan temyize açık işler arasında yer almadığından m.45/6 uyarınca kesindir; 2026'daki değişiklik de bu sonucu YUKK uygulamasından doğan davalar için korumuştur.

İYUK m.45/1'deki parasal kesinlik sınırı, konusu belirli bir parayı geçmeyen iptal davalarına ilişkindir; geçici koruma statüsünün iptali parayla ölçülen bir işlem olmadığından bu sınırın dışında kalır. İstanbul 16. İdare Mahkemesi kararı da tebliğden itibaren 30 gün içinde istinaf yolu açık olarak verilmiştir.

7589 sayılı Kanun (kabul 16.07.2026, yürürlük 31.07.2026), İYUK m.46'ya yeni bir ikinci fıkra ekleyerek bölge idare mahkemesinin ilk derece kararını kaldırıp yeniden verdiği kararları birinci fıkra dışındaki davalarda da temyize açmıştır. Ancak aynı fıkranın (d) bendi, "6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanununun uygulanmasından kaynaklanan davalar" bakımından kaldırma üzerine yeniden karar verilse dahi temyiz yolunu kapatır. Geçici koruma davalarında olağan kanun yolu böylece bölge idare mahkemesinde biter; hak ihlali iddiası varsa kesin karardan sonra Anayasa m.148 uyarınca Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yolu gündeme gelir.

Ceza dosyasında dava sürerken beraat ya da kovuşturmaya yer olmadığı kararı çıkarsa bu karar idare mahkemesindeki dosyaya hemen sunulur. Dava bittikten sonra çıkan böyle bir karar ise il göç idaresine yeniden başvurunun gerekçesi olabilir; yeni başvurunun reddine karşı süre yeniden işler. Geçici koruma, sınır dışı ve ikamet işlemlerinin genel çerçevesi yabancılar ve vatandaşlık hukuku sayfasında yer alıyor.

Dosyada ilk bakılacak üç şey, kaydın pasife mi alındığı yoksa iptal mi edildiği, kararın hangi gün tebliğ edildiği ya da öğrenildiği ve kararla birlikte bir sınır dışı kararı bulunup bulunmadığıdır. Bu üç bilgi, hangi süre takviminin işlediğini ve ilk adımın idareye mi mahkemeye mi atılacağını belirler.